آنچه امروز منجر به وحشت برنامه‌ریزان مبارزه با موادمخدر شده‌است سرریز شدن بازار از مواد مخدر صناعی جدید است كه هیچ بویی ندارند و روش استعمال آنان بر خلاف سایر مواد مخدر بسیار ساده و بی‌دردسر است.
اگر چه سال‌هاست از ورود تریاك و هرویین به بازار مصرفی ایران می‌گذرد و هم اكنون ‪ ۲۴‬درصد معتادان كشور از هروئین استفاده می‌كنند امابرغم اینكه زمان زیادی از بروز و تولید مواد جدید مخدر همچون كراك ، شیشه ، كریستال، بوپرونرفین و اكستیسی نمی‌گذرد مصرف این مواد به راحتی توانسته است بازار كشور را قبضه كند و جایگزین روش‌های مصرف گذشته باشد و الگوی مصرف از شكل تدخین تریاك به مصرف قرص‌های روانگردان كه به طبع بسیار ساده‌تر، خطرناك‌تر و مهلك تر هستند، متمایل شود.
استعمال مواد مخدر در ایران به قرن‌ها پیش برمی‌گردد، دیر زمانی بود كه ازمشتقات تریاك به عنوان داروی تسكین‌دهنده درد استفاده می‌كردند اما گویا شكل امروزی تریاك را برادران "شرلی" از انگلستان و از سر سوغات به ایران آوردند.
براساس نوشته‌های‌تاریخی موجود، در عصر صفوی استعمال تریاك مابین بزرگان ودرباریان وجود داشته‌است ، اما با این وصف تا پیش از دوران ناصرالدین شاه استعمال و كشت تریاك به شكل گسترده در كشور معمول نشده بود.
اما در دوران ناصرالدین‌شاه بود كه هم كشت و هم استعمال تریاك در كشور معمول گردید.
درتعریف مواد مخدر می‌گویند هر ماده‌ای كه با مصرف آن درك و شعور، خلق، شناخت، رفتار و هماهنگی حركتی انسان تغییر كند و پس از مصرف ، فرد را در معرض آسیب‌های جسمانی ، شخصیتی ، اجتماعی و روان شناختی قرار دهد و مصرف كننده با تداوم مصرف نسبت به آن دچار وابستگی جسمی و عاطفی شود، به شكلی كه قادر به ترك آن براحتی نباشد ماده اعتیادآور نامیده می‌شود.
شایع‌ترین موادمخدر قابل مصرف در گذشته تریاك ، حشیش ، هروئین ، مرفین، سوخته، توتون ، نیكوتین بوده است و اثرات طبیعی این مواد احساس سرخوشی، خواب آلودگی، رخوت و خمودی ، احساس شل شدن عضلات ، كاهش یا افزایش فعالیت جسمانی ، اشكال در تمركز، احساس تهوع، استفراغ ، یبوست و نیز فقدان اشتها و انقباض مردمك چشمهاست.
تا سال‌هایی پیش از این استخراج تریاك و سایر مواد مخدر طبیعی، خطرات و مصائب بسیاری به همراه داشت از مرحله كاشت تا برداشت این محصول و ورود آن از مرزهای شرق كشور و گذشتن از مرز تا مراحل توزیع و فروش مواد مخدر، رنگ بوو شیوه استعمال حتی تشخیص و درمان آن عاملی برای شناسائی محسوب می‌شد و آشكار و روشن بود.
امااكنون باورود موادمخدر صنعتی كه‌نه‌رنگ دارند و نه بو و در آزمایشگاه -های ابتدایی حاشیه شهر نیز قابلیت تولیددارند و برای استعمال نیز شرایط خاصی را نمی‌طلبند و قابل شناسایی و تشخیص نیز نیستند ، وضعیت دگرگون شده است. این مواد بسیار خطرناك و كشنده در میان قشر كم سن وسال‌تر جامعه رسوخ پیدا كرده‌است و مشتریان ثابت این قبیل مواد طیف سنی ‪ ۱۰‬تا ‪ ۲۰‬سال هستند و قرص‌های روانگردان همچون نقل ارومیه و پولكی اصفهان در میهمانی‌های جوانان دست بدست می‌گردد.
حتی شكل و شمایل دلالان و فروشندگان این مواد نیز با شكل و شمایل توزیع- كنندگان تریاك تفاوت ماهوی دارد، دیگر لزومی ندارد كه حتما دنبال یك چهره تابلو بگردی كه دائما بینی‌اش را بالا می‌كشد و لب‌های تیره‌ای دارد و از لرزش دست‌هایش بفهمی كه معتاد و یا توزیع‌كننده مواد است . این روزها در گوشه و كنار خیابان‌ها جوانانی می‌بینی با ظاهری آراسته و با شكل و شمایلی كاملا طبیعی كه به فروش قرص‌های روانگردان مشغولند.
تا حدود سه سال قبل، از هر ‪ ۱۰۰‬نفر مراجعه‌كننده به درمانگاه‌های ترك اعتیاد پنج الی هفت نفر معتاد هروئینی ومابقی مصرف‌كننده تریاك بودند ، در حالی كه اكنون بالای ‪ ۷۰‬درصد مراجعین را معتادین به هروئین ، كراك و اكس تشكیل می‌دهند.
نخستین بار قرص اكستیسی توسط یك كمپانی آلمانی به نام كمپانی "مرك" و در زمان جنگ جهانی دوم ساخته شد . كاربرد این محصول تحرك پذیری و روحیه مبارزه به سربازان آلمانی برای ادامه جنگ و ایجاد انگیزه بود.
"كراك" نیز در كشورهای به‌اصطلاح توسعه‌یافته ازتركیب گیاه‌كوكائین استخراج می‌شود و به مراتب از عوارض كمتری نسبت به كراك تولیدشده درایران برخوردار است، اما كراك در ایران كه غالبا در شرایط غیر بهداشتی و آزمایشگاه‌های حاشیه‌ای تولید می‌شود با درصد ناخالصی بالا و از تركیب هروئین وموادتوهم‌زا تولید می‌شود و به مراتب از كراك واقعی خطرناكتر و درصد وابستگی آن نیز بالاتر است.
یك روانشناس ضمن‌هشداربه‌جوانان و نوجوانان در مورد مصرف قرص‌های اكستاسی تصریح‌كرد: بیش از‪ ۲۸۰‬نوع قرص اكستاسی وجود دارد كه از مشتقات داروی انرژی آمفتامین گرفته می‌شود.
دكتر "بیژن قربانی" گفت : قرص‌های اكستاسی توهم‌زا و عطش‌زا هستند كه پس از مصرف، آب بدن فوری كاهش پیدا می‌كند.
وی، شخصیت ضد اجتماعی داشتن ، حس كنجكاوی ، اختلالات روانی و افسردگی و فقر مادی‌را از جمله مواردی ذكر كرد كه افراد را به سمت استفاده از مواد مخدر سوق می‌دهد.
وی گفت: متاسفانه اكثر كسانی كه به مواد مخدر جدید اعتیاد دارند، به علت تغییر شكل مواد مخدر به انواع قرص تا مدت‌ها متوجه اعتیادخود به این مواد نمی‌شوند.
وی تصریح كرد: شكل و شمایل موادمخدر جدید می‌تواند تا مدتها فرد درگیر را فریب دهد و فرد مبتلا شاید تا ماه‌ها نداند ماده‌ای كه مصرف می‌كند، مخدر است و فكر می‌كند این ماده ، دارو است.
جوان امروز از یك سو با پدیده انقلاب اطلاعات و پیشرفت‌های مافوق تصور فناوری و تغییرات اساسی و یكباره فرهنگی و اجتماعی رودرو است. جوان امروز با استفاده از پدیده اینترنت، فرامرزی و جهانی زندگی می‌كند و رویای تحقق دهكده جهانی به حقیقت زندگی امروزش نزدیك شده است. او با بمباران تبلیغات مصرف‌روبروست ولیست نیازهای عدیده‌اش هر روز رو به تزاید است اما همین جوان دركنج ذهنش تنهاست.درگیری مابین سنت و عرف و مدرنیته در جهان در حال گذار از یك سو و استرس‌های گوناگونی كه بخشی از آن مولود زندگی این جهانی است همچون جدایی و استقلال از خانواده ، تغییر ارزش‌ها و باورها، تقلیل تعلقات مذهبی و روابط نزدیك با جنس مخالف باعث شده است او در دوران بلوغ و جوانی به سقف تحمل و "آسیب پذیری" نزدیك شود و به رفتارهای پرخطر متوسل شود.
یك درمانگرومحقق درزمینه اعتیاد می‌گوید: غالب افراد معتاد، اعتیادشان را باور نمی‌كنند. ‪ ۱۷‬درصد آنان بعداز یك سال مصرف ، ‪ ۱۰‬درصد بعد از دوسال مصرف وهشت درصد نیز بعد از سه سال مصرف و به‌تدریج به‌اعتیاد خود پی‌می‌برند.
دكتر "هومان نارنجیها" در این خصوص، گفت : ‪ ۲۲‬درصد از خانواده‌ها بعد از یكسال ، ‪ ۲۳‬درصد بعد از دوتا سه‌سال و ‪ ۹‬درصد بعد ازچهار سال متوجه اعتیاد عضو خانواده می‌شوند، یعنی به‌طور تقریبی ‪ ۵۰ ‬درصد ازخانواده‌های افراد معتاد بعد از یك تا پنج سال متوجه اعتیاد عضو خانواده می‌گردند .
عضو هیات علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی در این خصوص گفت: حدود ‪ ۴۰‬درصد موارد اعتیاد در مهمانی‌های‌دوستانه‌وخانوادگی و ‪ ۲۰‬درصد نیز اعتیاد خود را از منزل آغاز می‌كنند.
وی افزود: بر اساس نتایج تحقیقات، ‪ ۱۰‬درصد موارد اعتیاد نیز از محیط كار آغاز می‌شود.
وی گفت : حدود نیمی از معتادان كشور بدون هیچ دلیل و وقوع رویداد یا حادثه‌ای خاص و فقط بر اساس كسب لذت و كنجكاوی به مواد مخدر روی می‌آورند و فقط ‪ ۲۲‬درصد از معتادان به علت مشكلات روحی و روانی به سمت مواد مخدر متمایل می‌گردند .
نارنجیها تصریح كرد: ارتقای سلامت روان، آموزش خطرات و عوارض مصرف مواد و مهارت‌های زندگی به دانش‌آموزان، ازشروع نزدیك به‌نیمی از موارد نادانسته و ناخواسته اعتیاد پیشگیری می‌كند.
وی افزود: حدود ‪ ۴۳‬درصد از معتادان كشور سابقه قرض‌دادن یا قرض گرفتن سرنگ یاسرسوزن را در طول عمر خود تجربه كرده‌اند البته معتادانی كه در حال حاضر همچنان برغم اطلاع رسانی نسبت به بیماری ایدز سرنگ و سرسوزن خود را به طور مشترك استفاده می‌كنند، حدود ‪ ۱۷‬درصد است.
این محقق ، افراد فوق را معتادان تابلو و با رفتارهای پرخطر ذكر كردو گفت شدت اعتیاد این افراد زیاد است و تزریق را در محل كشاله‌ران، گردن و بیضه انجام می‌دهند .
وی گفت : می‌توان ادعا كرد ‪ ۱۵‬درصد از معتادان تزریقی كشور، رفتارهای بسیار پرخطری دارند.
وی اظهار داشت : نتایج طرح ارزیابی سریع وضعیت سوء مصرف مواد نشان می - دهد كه بیش از ‪ ۶۱‬درصد معتادان كشور سابقه درمان دارند و حدود ‪ ۵۵‬درصد آنان یك تا سه‌بار اقدام به ترك كرده‌اند و حدود نیمی از معتادان بعد از گذشت چهار سال بعد از شروع مصرف اقدام به درمان كرده‌اند.
بنا به گفته این محقق ، حدود نیمی از معتادان اولین بار در منزل و با كمك سایر اعضاء خانواده و دوستان و بدون مداخلات خاص دارویی و روانپزشكی اقدام به ترك كرده‌اند و حدود ‪ ۶/۵‬درصد از معتادان اولین بار به عطاری ها و ‪ ۱۲/۵‬درصد نیز به مراكز دولتی مراجعه می‌كنند.
وی به این نكته اشاره كرد كه مطب‌ها و درمانگاه‌های خصوصی ‪ ۲۳‬درصد موارد اولین اقدام را تشكیل می‌دهند.
به گفته وی، حدود ‪ ۲۰‬درصد معتادان قرص‌های حاوی مواد مخدر ، ‪ ۲۵‬درصد كپسول‌های دست‌ساز و ‪ ۲۶‬درصد داروهای گیاهی را برای درمان تجربه كرده‌اند.
نارنجیها ادامه‌داد: ‪۵۴‬درصد نیز از دارو برای ترك خود استفاده كرده‌اند، نیمی‌از معتادان آخرین روش درمانشان غیرعلمی وبدون مداخلات پزشكی روانپزشكی بوده است و این مساله نشان می‌دهد كه با وجود این همه مراكز متعدد ترك اعتیاد به روش اصولی ، هنوز هم نیمی از معتادان به روشهای غیر علمی و بی پایه تحت درمان قرار می‌گیرند.
وی به این نكته اشاره كرد كه دقیقا به علت ترك غیر علمی حدود ‪ ۶۶‬درصد كل معتادان زیر شش ماه و ‪ ۸۳‬درصد زیر یك سال بیشتر در پاكی‌باقی نمی‌مانند.
این محقق گفت : تا حدود سه سال قبل از هر ‪ ۱۰۰‬نفر مراجعه‌كننده به این درمانگاه‌ها‪ ۵‬الی ‪ ۷‬نفر معتاد هروئینی و مابقی تریاك مصرف می‌كردند،در حالی كه اكنون بالای ‪ ۷۰‬درصد مراجعین، معتاد به هروئین و كراك هستند.