مواد مخدر به آن دسته از تركیبات شیمیایی گفته می‌شود كه مصرف آنها باعث دگرگونی در سطح هوشیاری مغز شود.
مواد مخدر را به چهار گروه اصلی تقسیم می‌كنند

1) depressant
مواد مخدری كه واكنش های مغز را آهسته می‌كند.
اثرات: كم شدن سرعت تنفس و ضربان قلب - كم شدن فشار خون - خواب آور

(هروئین، تریاك، مورفین)
2) stimulant
مواد مخدری كه به سیستم عصبی بدن سرعت می‌بخشد.
اثرات: بیشتر شدن سرعت تنفس و ضربان قلب، بیشتر شدن فشار خون، جلوگیری از خواب

(كوكائین- نیكوتین)
3) hallucinogen
مواد مخدری كه باعث حالت‌هایی مثل هذیان می‌شود.
اثرات: از دست دادن حافظه؛ لرزش؛ حالت استفراغ و عوض شدن اخلاق

(PCP- LSD)
4) inhalant
مواد مخدری كه از طریق استنشاق استفاده می‌شود.
اثرات: آهسته شدن فرآیند مغز، بیشتر شدن ضربان قلب و سردرد
(ماری‌جوانا)

سرعت مسمومیت توسط مواد مخدر:
- خوردن: بین 20 تا 30 دقیقه
- تزریق كردن در رگ :بین 15 تا 30 ثانیه
- تزریق كردن در ماهیچه: بین 3 تا 5 دقیقه
- استنشاق: بین 5 تا 8 ثانیه
- ریختن در چشم: بین 3 تا 5 دقیقه
آثار مواد مخدر بر مغز
مهم‌ترین محل تاثیر مواد مخدر بر مغز است. در مغز گیرنده‌هایی وجود دارد كه این مواد بر آن‌ها اثر می كنند. این گیرنده‌ها به 3 گروه تقسیم می شوند:
1- اثر بر گروه اول سبب تنظیم و كاهش احساس درد، كاهش فعالیت مركز تنفس، یبوست و اعتیاد می‌شود.
2- اثر برگیرنده های دوم سبب كاهش احساس درد و افزایش حجم ادرار می‌شود.
3- اثر مواد مخدر بر گیرند‌ های گروه سوم سبب كاهش احساس درد می‌شود.

اثار سوء مواد مخدر
در شرایط معمولی وقتی بشر از انجام دادن كاری لذت ببرد و به عبارتی دیگر پاداش بگیرد، از مناطق پایینی مغز او موادی به اسم دوپامین و نوراپی نفرین ترشح می‌شود و بر روی قشر و سایر مراكز حیاتی آن اثر می‌كند و احساس لذت و پاداش به او دست می‌دهد و سعی در تكرار آن عمل دارد. یكی از آثار سوء مواد مخدر فعال شدن همین سیستم است. بنابراین كسانی كه یك بار با این مواد آشنا می‌شوند چون سیستم پاداش در مغز آنها تقویت شده، تمایلی شدید به تكرار مصرف آن پیدا می‌كنند. از بین مواد مخدر هروئین به سهولت در چربی حل می‌شود. مغز انسان نیز مقدار زیادی چربی دارد و بنابراین در مقایسه با مرفین و مشتقات آن، هروئین پس از مصرف در زمان كوتاه‌تری روی مغز اثر می‌كند. كدئین نیز كه از مشتقات تریاك است به آسانی در سیستم گوارش جذب شده و در بدن تبدیل به مرفین می‌شود. در یك مطالعه روشن شده است كه در معتادان، یكی از آثار سوء مصرف مواد، كاهش جریان خون در بعضی از نواحی مغز است.

اثرات مواد مخدر بر رفتار
1- این مواد حالت خمودگی، ابر گرفتگی شعور ایجاد می‌كنند یعنی می‌توانند بیداری بیش از حد بشر را كاهش دهند. مواد مخدر و الكل این حالت بیداری بیش از حد را كاهش می‌دهد. بنابراین آنهایی كه كار فكری شدید، یكنواخت و خسته كننده می‌كنند با اولین آشنایی‌ها در معرض ابتلای به اعتیاد هستند و مواد مخدر و الكل ابتدا ظاهرا آنها را آرام می‌كند اما پس از مدتی قدرت مبارزه، كار و ثمر بخشی را از آنها می‌گیرد.
2- قسمت اعظم دردهای بشر روانزاد است، انواع كمر دردها، پشت درد، سردرد، دل دردهای مزمن، دردهای عضلانی و استخوانی، می‌تواند جنبه روانی داشته باشد. كسانی كه با مراجعه به پزشكان مختلف و استفاده از روش‌های مرسوم فرهنگی، تسكینی برای درد خود نمی‌یابند، در مقابل مواد مخدر بسیار آسیب پذیر هستند. این مواد اصل درد و عامل ایجاد كننده درد را از بین نمی‌برند فقط شخص را نسبت به درد بی تفاوت می‌كنند. مثلاً اگر كسی شكستگی داشته باشد، درد ایجاد شده سبب كم حركتی یا بی حركتی عضو شكسته شده می‌شود و فرصتی برای محل شكسته ایجاد می‌شود تا استخوان سازی صورت گرفته و محل شكستگی ترمیم یابد اما مواد مخدر واكنش انسان را به درد كه همان بی حركتی و كم حركتی است از بین برده و عضو حركت كرده می‌تواند جوش خوردن شكستگی را به تأخیر بیندازد.
3- در مسیر اعتیاد؛ بتا آندورفین‌ها كه مواد شبه مخدر درون زا هستند كاهش می‌یابد، زیرا با ورود مواد مخدر خارجی جای شبه مرفین‌های مفید و تولید شده در بدن شخص را می‌گیرد. بنابراین پس از ترك اعتیاد و در حین آن كه مواد مخدر خارجی به بدن نمی‌رسد و مغز، دیگر مواد شبه مرفین درون زا ترشح نمی‌كند، درد و حالت روحی ناخوش و اضطراب و بی‌قراری در شخص زیاد است كه البته پس از مدتی كه از ترك بگذرد مجدداً مغز مواد لازم را ترشح خواهد كرد.
4- با كاهش آندورفین‌ها در مغز شخص معتاد و بدن او، خاصیت دشمن كشی مونوسیت‌‌ها كه از سلول‌های دفاعی بدن هستند كاهش می‌یابد. بنابراین شخص معتاد نسبت به افراد سالم به عفونت‌ها حساستر است و زودتر مبتلا می‌شود.

اثرات مواد مخدر بر بدن
1- مواد مخدر آن دسته از سلول های دفاعی بدن را كه مسئول از بین بردن مهاجمان به بدن هستند، كاهش می‌دهند و نیز با كاهش فعالیت آن‌ها، می‌توانند سبب رشد سلول های سرطانی شوند
2- تمامی داروهای مخدر و روانگردان، مغز و نواحی مخـتـلف بـدن را تـحت تـاثـیـر خـود قـرار می‌دهند و تعادل شیمیایی بدن را بر هم می‌زنند.

مواد روانگردان
تاثیرات روانی مواد مخرب بر هیچكس پوشیده نیست. در ذیل اشاره مختصری به انواع مواد روانگردان و اثرات آن شده است.
مواد روانگردان به 4 گروه تقسیم بندی می‌شوند:
STIMULANT (محرك‌ها): افزایش انرژی، هوشیاری ذهنی و فـعالـیـت جـسـمــانی، كاهش خستگی، سركوب گرسنگی، افزایش ضربان قبل و فشار خون. مثال: كـوكـائــین و كافئین.
DEPRESSAN (سركوبگرها): كاهـش انــرژی، هـوشیـاری ذهـنـی، ضـربـان قـلـب، فعالیت جسمانی و سرعت تنفس، كاهش سرعت عكس العمل،خواب آور و القاء حالت رویا. مثال: الكل ، مرفین و هروئین.
HALLUCINOGENS (توهم زاها): تغـیـیـر و اخـتـلال در خـلق و خـو، ادراك و حــواس بینایی، شنوایی و احساسات، القاء حالت رویا. مثال: ماری جوآنا و ال اس دی.
NARCOTICS (مخدرها): القاء بی‌حسی، كرختی،رخوت و خواب شدید.

انواع گیاهان روانگردان
OPIUM POPPY (خشخاش)
داروهای استخراجی: هروئین، مورفین، كـدئـیـــن، تریاك..
CANNABIS SATIVA (شاهدانه)
داروهای استخراجی: RAHYDROCANNABINOL كه مـــاده ای مسـكن، شـل كنـنـده عـضلات، خـواب آور و آنـتـی بیـوتـیك است.
COCA از آن كوكائین استخراج می‌شود كه یك آلكالوئید بی‌حس كننده موضعی است.
حشیش (CANNABIS) به‌صورت تكه‌های جامد، از رزین گیاه شاهدانه می‌باشد، قـهـوه ای و یــا مشكی است.
خطرات كوتاه مدت: احسـاس سـردرگـمـی، اضــطراب، هراس، بدگـمـانـی، تـوانـایـی یادگیری كاهش می‌یابد، هماهنگی حركات مختل می‌شود.
خطرات دراز مدت: پارانوئید، اسكیزوفرنی، جنون، روانپریشی، افسردگی و اضطــراب، استعمال آن همراه با سیگار سبب آسیب جدی به ریه ها می‌گردد.
ماری جوآنا (MARIJUANA) از برگ، ساقه شاهدانه بدست می‌آید.
خطرات: پارانوئید، آسیب به ریه‌ها، سرفه و عفونت مجاری تنفس، برونشیت.
هروئین (HEROIN) از خشخاش بدست می‌آید، شكل تغییر یافته مورفین است.
خطرات: بسیار اعتیاد آور است، هپاتیت، ایدز، اسـتـعمال بیش از حد تنفس را متوقف كرده و سبب مرگ می‌شود. چون با موادی همچون گچ، آرد، تالك و غیره تركیب می‌گردد استعمال تزریقی آن سبب ایجاد حساسیت در بدن و خارش شدید می‌شود. صـــدمه به قلب و عروق خونی، عفونت، هموروئید و سوء تغذیه، آسیب به كبد و كلیه.
كوكائین (COCAIN) گرد سفید رنگی كه از برگهای خشك شده گیاه كوكا به‌دست می‌آید.
خطرات: استنشاق آن از راه بینی سبب آسیب به پره مــیانی بینی شده و در آن ایجاد حفره می‌كند. آنقدر خطرناك است كه با اولین مصرف می‌تواند سبب سكته قلبی شود. مشـكـلات تـنـفسی، آسیـب بـــه ریه، تشنج و مرگ ناگهانی. در دراز مـدت نـیـز سـبـب پارانوئید، توهم، خشونت و كاهش وزن میگردد.به مغز و قلب نیز آسیب جدی می‌رساند.
ال اس دی (LSD) مخفف LYSERGIC-ACID-DIETHYLAMIDE است.
خطرات: افسردگی، روانپریشی، جنـون، تشـنـج، مـرگ، خود كشی از عواقب مصرف آن بشمار می‌رود.
اكستاسی (ECSTASY)
خطرات: گرمازدگی، افزایش شدید گرمای بدن كه بسیار خطرناك اســت، فرد برای رفع تشنگی مـمـكن اسـت آب فـراوان بـنـوشد كـه ایـن خـود سبب رقیق شدن بیـش از حـد خــون و از مــیان رفتن تعادل سدیم خون شـده و سـبـب تـورم اعـضـاء بـدن هـمـچـون مـغز و در نهایت مرگ فرد می‌شـود، پـس از یـكـی دو روز بـعـد فـرد احـسـاس افسـردگـی و خـستگی می‌كند، سبب آسیب به كبد، كلیه و مغز می‌شود، توهم گویی، استفراغ، تشنج.
كتامین (KETAMIN)
خطرات: در كوتاه مدت سبب مشكـلات بـیـنـایی، عـدم تـعـادل و هـمـاهنگی، توهمات وحشتناك و در دراز مدت سبب احساس گم گشتگی و جدایی از واقعیت می‌گردد.
متادون (METHADONE)
خطرات: سبب كما و مرگ می‌گردد.
آمفی تامین (AMPHETAMINES)
خطرات: دركوتاه مدت سبب احساس اضطراب، افسردگی و خستگی می‌شود، افزایش ضربان قلب و تنفس، اختلال در دید، خشكی دهان، سـرگـیـجـه و خشونت، مرگ ناگهانی و سكته قلبی شده و در دراز مدت سبب توهم، وحشتزدگی، كـاهش وزن، آسیب به مغز و حافظه، تشنج و مرگ می‌شود.
قارچ‌ها (MAGIC MUSHROOMS)
خطرات: درد شكم، اسهال، تهوع و مرگ در پی مصرف قارچ‌های سمی.
جی اچ بی (GHB) مخفف GAMMA HYDROXYBUTYRATE است.
خطرات: تهوع، خواب آلودگی، احساس گم گشتگی، تشنج و مشكلات تنفسی.
حلال‌ها (INHALANTS)
خطرات: كوتاه مدت سبب تهوع، سرفه شدید، لكه اطراف دهان،خفگی و در دراز مدت سبب سر درد، خونریزی بینی، كاهش حس بویایی، كـاهـش اكـسیـژن به مغز و آسیب به مغز، آسیب به كلیه‌ها، كبد و سیستم عصبی و شش‌ها می‌شود.
استروئیدها (STEROIDS)
خطرات: افزایش فشار خون، كلسترول بالا، بیماری كلیه و كبد، صدمه به قلب، دیابــت، یرقان، افسردگی، رفتارهای خشونت آمیز. در مردان: رشد سینه، تحلیل بیضه، كـاهش اسپرم، ناباروری، آكنه، سكته.
سركوبگرها و مسكن‌ها (TRANQUILIZERS= DEPRRESSANT)
خطرات: اعـتــیاد آور، كاهش انرژی، كاهش حافظه، افسردگی، بی خـوابـی و حـمـلات هراسی.
پی سی پی (PCP)
اثرات: عدم تمركز، اضطراب، افسردگی.
اكسی كنتین (OXYCONTIN)
خطرات: مانند مسكن ها.
تریاك (OPIUM) خصوصیاتی شبیه هروئین دارد.
از گیاهی به ‌نام کوکنار یا خشخاش گرفته می‌شود. با مصرف تریاک ابتدا نوعی خوشحالی زودگذر به شخص دست می‌دهد. پس از آن مرحله منفی آغاز می‌شود که فرد را به ‌مصرف مجدد تریاک وا می‌دارد. حرکات ارادی معتاد پس از مرحله اول کند‌ می‌شود و شخص نسبت به امور بی‌تفاوت می‌شود.
تریاک سبب مسمومیت حاد و مزمن می‌شود. در مسمومیت حاد که خیلی سریع بروز می‌کند بیمار دچار سردرد، سرگیجه، سنگینی سر می‌شود و سپس احساس تشنگی شدید می‌کند. آنگاه بیمار به خواب عمیق فرو رفته و به طرف مرگ سیر می‌کند. مردمک چشم تنگ می‌شود و دیگر به تحریک با نور پاسخ نمی‌دهد. نفس نیز خیلی آهسته می‌شود و از 4 تا 5 نفس در دقیقه تجاوز نمی‌کند. مرگ ممکن است در طی چند دقیقه تا چند ساعت در اثر اغما و وقفه تنفس پیش آید. گاهی نیز مسموم با یک بهبودی زودگذر چند روز زنده مانده و سرانجام جان می‌سپارد. مسمومیت و مرگ با تریاک فراوان مشاهده می‌شود. مسمومیت مزمن در نزد معتادان دیده می‌شود.